Spring naar content

Bestaanszekerheid onder druk

11 maart 2022

In het rapport ‘Bestaanszekerheid onder druk’ van Movisie wordt gesteld dat bestaanszekerheid als term de af­gelopen jaren steeds meer in de belangstelling is gekomen en dat deze mede daardoor hoog op de politieke en maatschappelijke agenda staat. Movisie, het landelijk kennisinstituut voor een samenhangende aanpak van sociale vraag­stukken,  gaat bij de definiëring van het begrip bestaanszekerheid uit van een brede en integrale benadering van bestaanszekerheid, con­form artikel 25 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

Om te bepalen of sprake is van bestaanszekerheid neemt men vaak het inkomen als uitgangs­punt. In veel gevallen is een laag inkomen een tijdelijke, incidentele situatie voor huishoudens die vanzelf weer voorbijgaat. Wanneer een huishouden langer van een laag inkomen moet rondkomen, dan neemt vaak naast de inkomensproblematiek ook de bestaansonzekerheid toe. Een bredere definiëring van bestaanszekerheid is volgens Movisie daarom gerechtvaardigd.

De brede definiëring van bestaanszekerheid houdt in dat bestaanszekerheid niet alleen afhangt van te weinig inkomen of te hoge schulden maar dat ook de noodzaak tot betaalbaar wonen, toegang tot betaalbare zorg en de mogelijkheid om een financiële buffer op te bouwen er een onder­deel van vormen. Ook andere organisaties hanteren de brede definitie van bestaanszekerheid. Divosa en De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) bijvoorbeeld formuleren bestaanszekerheid als het op orde brengen van de basis­voorwaarden: ‘de zekerheid van voldoende en voorspelbaar inkomen, de zekerheid van werk en van mee kunnen doen in de samenleving. Maar ook de zekerheid van een dak boven je hoofd in een geschikte en betaalbare woning in een veilige en prettige omgeving, met snelle en toegankelijke dienstverlening in situaties die de veiligheid bedreigen.’

Onvoldoende bestaanszekerheid leidt tot bestaansonzekerheid. Om te laten zien hoe ingrijpend de gevolgen van bestaansonzekerheid zijn, koppelt Movisie bestaanszekerheid aan vijf leefgebieden: financiën, wonen, sociale relaties, lichamelijke en psychische gezondheid, werk en activiteiten.

Financiën
Financiën vormen een wezenlijk onderdeel van bestaanszekerheid maar te weinig financiële armslag om basisvoorzieningen te kunnen bekostigen betekent leven in bestaans- onzekerheid. De huidige inkomensondersteuningsmaatregelen zouden niet meer passend lijken bij de maatschappij van nu: ze zijn namelijk niet toereikend. Dit houdt in dat sommige groepen eigenlijk geen andere keus hebben dan het maken van schulden.

Wonen
In Nederland staat de woningmarkt onder druk: In zowel de sociale  als de vrije huursector is er sprake van schaarste als het om betaalbare huisvesting gaat. Beide sectoren kampen met stijgende huurprijzen en andere stijgende woonlasten zoals de energieprijzen. Het gevolg hiervan is dat zowel kwetsbare groepen, middeninkomens en jongeren veel van hun besteedbare inkomen kwijt zijn aan wonen. En in geval van live-events zoals baanverlies, scheidingen of het verlaten van een ouderlijk huis is het vinden van passende en betaalbare  woonruimte erg moeilijk. Dit kan uiteindelijk leiden tot schulden en/of dak- en thuisloosheid.

Sociale relaties
Enerzijds kunnen sociale relaties als familieleden en vrienden de gevolgen van bestaanson­zekerheid opvangen. Anderzijds oefent bestaansonzekerheid een grote invloed uit op de aard en duurzaamheid van sociale relaties en speelt ook sociale uitsluiting een rol. Er is zelfs een significante samenhang tussen een laag inkomen en het minder vaak kunnen rekenen op hulp van anderen. Hierboven blijkt dat het ontbreken van bestaanszekerheid bij groepen in een kwetsbare positie, leidt tot een grotere kans op minder duurzame partnerrelaties waardoor het voor deze groep vervolgens nog moeilijker is om bijvoorbeeld de financiële gevolgen van het verlies van een baan op te vangen.

Lichamelijke en psychische gezondheid
Bestaanson­zekerheid is van invloed op zowel de fysieke als mentale gezondheid: Een slechtere fysieke en of mentale gezondheid, kan de mate waarin men in staat is om een bestaanszeker leven op te bouwen, negatief beïnvloeden. Daartegenover maken een goede gezondheid en de daarbij behorende fysieke en mentale inzetbaarheid, de kans op het met goed gevolg volgen van een opleiding groter.
Uit onderzoek blijkt dat er een verband bestaat tussen een laag inkomen, laag opleidingsniveau en een minder goede gezondheid. Laagopgeleide Nederlanders ervaren gedurende hun leven gemiddeld minder levenskwaliteit, meer eenzaamheid, meer psychisch onbehagen en meer beperkingen in horen, zien en mobiliteit. Hoger opgeleiden zijn doorgaans gezonder dan lager opgeleiden. Waarschijnlijk is er sprake van wederzijdse beïnvloeding. Tegelij­kertijd zijn mensen met een lager opleidingsniveau vaker werkzaam in zware beroepen waarbij zij grotere gezondheidsrisico’s lopen. Naast individuele factoren hebben maatschappelijke factoren invloed op de gezondheid van men­sen. Voorbeelden daarvan zijn de toegankelijkheid en kwaliteit van de gezondheidszorg, de woon­omstandigheden of de sociale steun die iemand uit zijn of haar netwerk ontvangt.

Werk en activiteiten
Het hebben van een baan heeft een positieve invloed op het welbevinden en vertaalt zich in meer zelfvertrouwen en zelfkennis en een versterking van het sociaal netwerk. Omgekeerd missen niet-werkenden vooral de bijkomende opbrengsten van (betaald) werk zoals deelname aan betekenisvolle activiteiten, een collectief doel, status of persoonlijke identiteit. Het hebben van betaald werk is echter niet altijd de oplossing voor bestaanszekerheid. De werkende armen bevestigen dit beeld. Op de arbeidsmarkt springen ook de volgende zaken in het oog:  

  • Bepaalde groepen hebben structureel moeilijk toegang tot de reguliere arbeidsmarkt. Voor bijvoorbeeld migranten, ouderen, mensen met een beperking en langdurig werklozen valt op dat de arbeidsmarkt niet altijd even inclusief is.
  • Mensen met een flexibele arbeidsrelatie en ZZP’ers hebben een grotere baanonzekerheid dan mensen met een vast contract.

Gerelateerde artikelen

Het ontstaan, kwijtschelden en afboeken van bijstandsschulden bij de gemeente Rotterdam

De Universiteit Leiden heeft een (kwantitatief) onderzoek gepubliceerd naar de effecten van het kwijtschelden van bijstandsschulden op werk, het gebruik...

Studeren zonder financiële zorgen

Uit de Landelijke Studenten Monitor, die het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap jaarlijks uitvoert, blijkt dat 13,6% van alle...

Schulden klein houden en perspectief bieden

In het rapport ‘Schulden klein houden en perspectief bieden’ worden er aanbevelingen gedaan voor de verbetering van het incassosysteem die...